فصل سيزدهم - تاثير ورزش بر نبض اگر ورزش به اعتدال انجام گيرد ، حرارت غريزى در آغاز افزايش مىيابد و نبض را نيرو مىبخشد و نبض درشت مىشود . از آنجا كه در هنگام ورزش نياز به نبض زياد است و حركت هميشه موجب افزايش نبض است ، به سرعت و تواتر نبض افزوده مىشود . اگر ورزش طولانى و يا اينكه كوتاه‌مدت ولى بسيار شديد باشد ، نيروئى كه پيدا كرده است به هدر مىرود و در نتيجه بر اثر گداختن گرماى غريزى ضعيف و كوچك مىشود ولى سرعت و تواتر همچنان باقى مىماند . اين حالت ناشى از دو علت است : يكى نيازمندى زياد به نبض و ديگرى كوتاه آمدن نيرو در جبران بوسيله بزرگ گردانيدن نبض است . ولى بعد از آن ، بهر اندازه‌اى كه از نيرو كاسته مىشود ، سرعت كاهش مىيابد و تواتر نيز به همان نسبت افزايش پيدا مىكند . اگر ورزش همچنان دوام يابد و ورزشكار خسته شود ، نبض بر اثر ناتوانى و تواتر زياد مورچه‌اى مىگردد . اگر ورزش به حد افراط رسد و ورزشكار نيز به از كار افتادن نزديك شود نتيجه همان مىشود كه گداختنىها ببار مىآورند . نبض در چنين حالتى كرمى مىشود و علاوه بر آن به تفاوت و درنگ و ضعف و كوچكى گرفتار مىگردد . فصل چهاردهم - تاثير شستشوى بدن بر نبض شستشوى بدن يا با آب گرم صورت مىگيرد و يا با آب سرد . در هنگام شستشو با آب گرم ، نيرو در وهلهء اول پابرجا و با نبض متناسب و نياز به نبض زياد است . اگر در شستشو با آب گرم افراط شود ، نبض بر اثر تحليلى كه رخ مىدهد ضعيف مىگردد . جالينوس مىفرمايد : « در چنين حالتى نبض كوچك ، كند و متفاوت مىشود » . و ما مىگوئيم : شكى نيست كه در چنين حالتى نبض ناتوان و كوچك مىشود ، ليكن اگر آب گرم بوسيلهء حرارت عرضى درون بدن را گرم كند شايد اين گرمى زياد نپايد و بمقتضاى طبيعتش كه سردى است به سرمابخشى گرايد و سرما ماندگار باشد و نفوذ كند . اگر تاثير مزاج عرضى چيره شود نبض سريع و متواتر مىگردد و اگر روال سرشتى غالب آيد ، نبض كند و متفاوت مىشود . اگر گرماى عرضى به حدى باشد كه نيرو را بيش از حد لازم بگدازد و شخص را به حالت غش نزديك كند باز نبض كند و متفاوت مىشود . در شستشوى با آب سرد چنانچه شخص به زير آب فرورود ، سردى آب نبض را ناتوان و كوچك مىگرداند و نبض تا اندازه‌اى متفاوت و كند مىگردد . ليكن اگر شخص به زير